จังหวัดชุมพรมีฐานะเป็นเมืองสิบสองนักษัตรของนครศรีธรรมราช ใช้รูปแพะเป็นตราเมือง เป็นเมืองหน้าด่านฝ่ายเหนือ เพราะอยู่ทางตอนบนของภาคใต้ ในปีพุทธศักราช 1997 แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถปรากฏในกฎหมายตราสามดวงว่า เมืองชุมพรเป็นเมืองตรีอาณาจักรฝ่ายใต้ของกรุงศรีอยุธยา มีเมืองขึ้น คือ เมืองปะทิว เมืองตะโก เมืองหลังสวน เมืองระนอง เมืองกระบุรี ในสมัยรัตนโกสินทร์ พม่ายกกองทัพใหญ่เข้ามาเมื่อ พ.ศ.2328 ตีได้เมืองระนอง กระบี่ ชุมพร ไชยา และนครศรีธรรมราช และเผาเมืองชุมพรเสียสิ้น รัชกาลที่ 1 จึงโปรดเกล้าให้กรมพระราชวังบรมมหาสุรสิงหนาทเสด็จยกทัพไปขับไล่พม่า

ในรัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งเป็นมณฑลชุมพร ต่อมาไปรวมกับมณฑลสุราษฎร์ธานี ครั้งเมื่อยุบมณฑลสุราษฎร์ธานี ชุมพร จึงไปขึ้นกับมณฑลนครศรีธรรมราช จนกระทั่วมีการยุบการปกครองระบอบมณฑลเป็นจังหวัด ชุมพร จึงมีฐานะเป็นจังหวัดโดยโอนอำเภอหลังสวน เข้าไปไว้ในเขตการปกครองด้วยคำว่า “ชุมพร” สันนิษฐานว่า น่าจะมาจากคำว่า “ชุมนุมพล” เนื่องจากเป็นเมืองหน้าด่าน การเดินทัพจะต้องเข้ามาตั้งค่ายชุมนุมพลกันที่นี่ จึงเรียกจุดนี้ว่า “ชุมนุมพล” และต่อมาเพี้ยนเป็น “ชุมพร” อีกประการหนึ่งมาจากคำว่า “ชุมนุมพร” หรือประชุมพร ด้วยเหตุผลที่ว่าในสมัยโบราณเมื่อจะเคลื่อนพลจะต้องทำพิธีส่งทัพ โดยการบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์เพื่อขอพรให้ได้รับชัยชนะ ซึ่งอาจเป็นต้นเหตุของคำว่า “ชุมพร” ได้เช่นกัน แต่อีกทางหนึ่งสันนิษฐานว่า น่าจะได้มาจากชื่อพันธุ์ไม้ธรรมชาติในท้องถิ่น ได้แก่ ต้นมะเดื่อชุมพร ซึ่งต้นไม้ดังกล่าวเป็นสัญลักษณ์ส่วนหนึ่งของตราประจำจังหวัดชุมพร